Cú sập ngân hàng số Ueno khiến Tổng thống Paraguay bị phế truất

Sự sụp đổ của ngân hàng số Ueno vào ngày 3/11 đã làm đóng băng tài khoản tiết kiệm của gần 3 triệu người dân Paraguay và trực tiếp khiến Tổng thống Santiago Pena bị Quốc hội phế truất hôm 6/11. Khủng hoảng bùng phát khi Ngân hàng Trung ương nước này phát hiện Ueno mất khả năng thanh toán do cấp tín dụng sai quy định cho các công ty sân sau và giữ tới 850 triệu USD tiền ngân sách công. Bê bối tài chính này đã chấm dứt sự nghiệp chính trị của ông Pena, dẫn tới lệnh bắt giữ hàng loạt lãnh đạo cấp cao và châm ngòi cho đợt biến động chính trị lớn nhất tại quốc gia Nam Mỹ trong hơn một thập kỷ qua.

Toàn cảnh quá trình sụp đổ của ngân hàng số Ueno tại Paraguay

Ngân hàng số Ueno sụp đổ chỉ sau 3 năm chuyển đổi mô hình hoạt động do mở rộng quy mô nóng và buông lỏng kiểm soát rủi ro tín dụng, khiến gần một nửa dân số Paraguay bị phong tỏa tài sản. Diễn biến từ lúc khởi đầu như một kỳ tích công nghệ cho đến khi mất thanh khoản của định chế này bao gồm các mốc sự kiện cụ thể dưới đây.

Sự trỗi dậy thần tốc từ mô hình công nghệ tài chính

Ueno thu hút khoảng 3 triệu khách hàng mở tài khoản trên tổng số 6,5 triệu dân Paraguay nhờ chiến lược số hóa tiện lợi và tiếp thị rầm rộ. Khởi đầu là một công ty công nghệ tài chính vào năm 2021, đơn vị này chính thức chuyển đổi sang mô hình ngân hàng thương mại từ tháng 11/2023.

Người dân có thể tạo tài khoản ngân hàng đầu tiên ngay trên điện thoại di động và hưởng mức hoàn tiền linh hoạt trong mỗi giao dịch. Bên cạnh nền tảng trực tuyến, Ueno còn mở rộng mạng lưới phòng giao dịch vật lý và chi mạnh tay tài trợ cho các câu lạc bộ bóng đá, doanh nghiệp lớn và sự kiện giải trí để khuếch trương thanh thế.

Quyết định phong tỏa tài khoản và khủng hoảng tiền gửi ngân sách

Ngân hàng Trung ương Paraguay đã đưa Ueno vào diện kiểm soát đặc biệt từ ngày 3/11 sau khi các báo cáo giám sát nội bộ bị rò rỉ trên báo chí, phơi bày hoạt động cấp tín dụng vượt trần cho một số nhóm doanh nghiệp. Quyết định can thiệp vì lý do mất khả năng thanh toán này lập tức làm đóng băng toàn bộ tiền gửi của gần 3 triệu khách hàng cá nhân và tổ chức.

Tác động đối với nguồn vốn ngân sách nhà nước

Không dừng lại ở tiền tiết kiệm dân cư, Ueno còn nắm giữ tới 850 triệu USD tiền gửi từ các cơ quan nhà nước tính đến tháng 6, bao gồm cả nguồn vốn của quỹ hưu trí quốc gia. Riêng Quỹ Bảo hiểm Xã hội Paraguay đã gửi vào đây khoảng 355 triệu USD, tương đương 9% tổng danh mục đầu tư của đơn vị. Việc một ngân hàng mới hoạt động từ cuối năm 2023 lại được giao quản lý lượng vốn công khổng lồ này đã làm dấy lên làn sóng chất vấn gay gắt về tính minh bạch tài chính.

Thực trạng chi trả bảo hiểm và đời sống người dân

Tính đến ngày 7/11, Ngân hàng Trung ương Paraguay mới chi trả được khoảng 160 triệu USD cho gần 1,2 triệu khách hàng theo hạn mức bảo hiểm tiền gửi nhà nước, khiến hàng triệu người khác vẫn phải chờ đợi. Batarram Caballero, 23 tuổi, Chủ tịch Hội sinh viên Đại học Quốc gia Asuncion, cho biết nhiều sinh viên rơi vào cảnh kiệt quệ vì toàn bộ tiền ăn uống và chi phí đi xe buýt hàng ngày đều nằm trong tài khoản bị khóa. Trước thời điểm ngừng hoạt động vài ngày, Ueno vẫn liên tục gửi tin nhắn khuyến khích khách hàng nạp thêm tiền bất chấp các tin đồn mất thanh khoản đã bắt đầu lan truyền.

Nguyên nhân cốt lõi khiến ngân hàng Ueno mất khả năng thanh toán

Nguyên nhân trực tiếp đánh sập thanh khoản của Ueno xuất phát từ hành vi rút ruột tiền gửi khách hàng để cho các công ty sân sau thuộc tập đoàn mẹ Grupo Vasquez vay vốn. Phân tích từ giới chuyên gia kinh tế địa phương đã chỉ ra những lỗ hổng nghiêm trọng trong cấu trúc quản trị tài sản của định chế tài chính này.

Theo cựu Bộ trưởng Tài chính kiêm nhà kinh tế học Manuel Ferreira, vốn tự có của cổ đông tại một ngân hàng thông thường chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ so với nguồn tiền huy động từ dân cư. Các chương trình hoàn tiền hay quảng bá rầm rộ chỉ giúp thu hút dòng tiền đầu vào chứ không tạo ra tài sản sinh lời bền vững, bởi chất lượng tài sản cốt lõi của ngân hàng nằm ở danh mục cho vay.

Tại ngân hàng Ueno, dòng vốn tín dụng không được phân bổ cho hoạt động sản xuất thương mại lành mạnh mà chảy thẳng về hệ sinh thái của Grupo Vasquez, tập đoàn đang nắm quyền kiểm soát ngân hàng. Chỉ tính riêng 3 công ty sân sau thuộc nhóm này đã gom trọn 146 triệu USD tiền vay từ chính Ueno. Ông Ferreira nhận định cơ chế tự phê duyệt khoản vay này biến các giao dịch tín dụng thành hợp đồng khép kín, nơi một nhóm lợi ích vừa đóng vai chủ nợ vừa tự ký tên làm con nợ. Các sai phạm trong quản trị rủi ro ngân hàng và đầu tư tài chính như vụ việc tại Paraguay cũng là bài học thực tế thường xuyên được phân tích tại chuyên mục Kinh doanh để giúp doanh nghiệp nhận diện sớm rủi ro pháp lý.

Diễn biến vụ bê bối chính trị khiến Tổng thống Santiago Pena mất chức

Vụ sập tiệm của Ueno đã nhanh chóng chuyển hóa thành cuộc khủng hoảng hiến pháp, trực tiếp đẩy Tổng thống Santiago Pena vào quy trình luận tội và mất chức do các cáo buộc xung đột lợi ích. Mối liên hệ mật thiết giữa nguyên thủ quốc gia với giới chủ ngân hàng và cuộc đấu đá nội bộ trong đảng cầm quyền đã định đoạt số phận chính trị của ông Pena chỉ trong vài ngày.

Mối quan hệ lợi ích giữa ông Santiago Pena và tập đoàn chủ quản Ueno

Tổng thống Santiago Pena hứng chịu làn sóng chỉ trích dữ dội vì vẫn nắm giữ cổ phần tại công ty mẹ của ngân hàng Ueno sau khi đã tuyên thệ nhậm chức lãnh đạo đất nước vào năm 2023. Theo hồ sơ kê khai tài sản năm 2023, ông Pena sở hữu lượng cổ phần trị giá khoảng 845.000 USD tại Ueno Holding, tương đương 1,6% vốn điều lệ trước khi bán lại số cổ phần này vào tháng 3/2025.

Bên cạnh lợi ích tài chính trực tiếp, giới chức điều tra và công tố đã chỉ ra hàng loạt động thái lạm quyền có hệ thống liên quan đến vụ án:

• Bổ nhiệm nhân sự thân tín: Năm 2023, ông Pena đã bổ nhiệm ông Carlos Carvallo, một cựu lãnh đạo cấp cao của chính ngân hàng Ueno, vào vị trí Thống đốc Ngân hàng Trung ương Paraguay để nắm quyền giám sát toàn bộ hệ thống tài chính.
• Can thiệp dòng vốn nhà nước: Cơ quan công tố cáo buộc ông Pena đã lợi dụng quyền lực Tổng thống để gây sức ép, buộc các cơ quan công quyền và doanh nghiệp nhà nước phải tiếp tục duy trì lượng tiền gửi khổng lồ tại Ueno.
• Khởi tố và bắt giữ hàng loạt lãnh đạo: Ngay sau khi sự việc vỡ lở, Thống đốc Carlos Carvallo đã bị bắt giam với các tội danh lạm dụng tín nhiệm, trục lợi bất chính và làm giả tài liệu công, kéo theo 8 lãnh đạo cấp cao của Ueno bao gồm cả Tổng giám đốc 36 tuổi Miguel Vasquez cũng bị tống giam.

Toàn cảnh tiến trình luận tội và rạn nứt ngầm trong đảng Colorado

Quốc hội Paraguay đã bác bỏ đơn xin từ chức của ông Santiago Pena vào ngày 5/11 để tiến hành thủ tục luận tội chính thức, nhằm ngăn chặn việc ông được hưởng đặc quyền miễn trừ pháp lý. Theo hiến pháp Paraguay, một tổng thống rời nhiệm sở theo diện hợp hiến thông thường sẽ nghiễm nhiên trở thành thượng nghị sĩ trọn đời và không bị truy cứu hình sự.

Chỉ một ngày sau đó, vào ngày 6/11, toàn bộ 44 thượng nghị sĩ có mặt tại phiên họp đã bỏ phiếu thuận tuyệt đối để phế truất ông Pena khỏi ghế Tổng thống. Ngay sau phán quyết này, Phó tổng thống Pedro Alliana đã tuyên thệ nhậm chức Tổng thống nhằm điều hành đất nước trong phần thời gian còn lại của nhiệm kỳ đến tháng 8/2028, trong khi ông Pena lập tức bị cơ quan điều tra khởi tố về hành vi trục lợi bất chính trong quản lý công dù vẫn tuyên bố vô tội.

Đằng sau tốc độ phế truất chóng vánh này là cuộc thanh trừng quyền lực giữa ông Pena và cựu Tổng thống kiêm ông trùm ngành thuốc lá Horacio Cartes. Ông Cartes chính là người đã hậu thuẫn ông Pena đại diện cho nhánh Honor Colorado thuộc đảng Colorado ra tranh cử vào năm 2023, nhưng mối quan hệ đôi bên đã rạn nứt khi ông Pena tìm cách xây dựng phe cánh độc lập. Từ tháng 9, các nghị sĩ thân tín của ông Cartes đã chủ động yêu cầu Ngân hàng Trung ương giải trình về các khoản vay sân sau và tiền gửi nhà nước tại Ueno. Ngay khi ngân hàng này sụp đổ, ông Cartes lập tức tuyên bố cắt đứt liên hệ với ông Pena, yêu cầu điều tra triệt để với thông điệp không ai được đứng trên pháp luật để củng cố lại quyền kiểm soát tối cao trong đảng cầm quyền.

Bảng tóm tắt diễn biến khủng hoảng ngân hàng Ueno và chính trường Paraguay

Chuỗi sự kiện từ lúc ngân hàng Ueno hình thành cho đến khi Tổng thống Santiago Pena bị phế truất diễn ra dồn dập qua các cột mốc thời gian cụ thể. Bạn có thể theo dõi toàn bộ tiến trình pháp lý và chính trị của vụ bê bối thông qua bảng tổng hợp dưới đây:

Những biến động thời sự quốc tế và các án lệ xử lý khủng hoảng thể chế tương tự luôn được cập nhật liên tục tại chuyên mục Tin tức mỗi ngày.

Lời kết

Cú sập của ngân hàng số Ueno không đơn thuần là một vụ đổ vỡ thanh khoản tài chính mà đã phơi bày trọn vẹn mạng lưới lợi ích nhóm giữa giới chủ ngân hàng và tầng lớp lãnh đạo chóp bu tại Paraguay. Dù Quốc hội nước này đã nhanh chóng phế truất ông Santiago Pena và bắt giam hàng loạt quan chức sai phạm, những thiệt hại về tài sản của gần 3 triệu người dân cùng vết rạn nứt niềm tin vào môi trường đầu tư Nam Mỹ sẽ còn mất nhiều năm để khắc phục. Như lời khẳng định của nhà hoạt động chống tham nhũng Rodrigo Piatti và giới sinh viên biểu tình tại thủ đô Asuncion, một cuộc cải tổ thực chất chỉ có thể bắt đầu khi mọi cá nhân thao túng quyền lực đều phải chịu sự trừng phạt nghiêm minh trước pháp luật.

Nếu bạn đang quan tâm đến các quy định pháp luật hiện hành về kiểm soát tín dụng, bảo hiểm tiền gửi, luật doanh nghiệp hay cần giải đáp các vướng mắc pháp lý đa lĩnh vực tại Việt Nam, hãy truy cập ngay Luật Trực Tuyến để tra cứu hệ thống văn bản chuẩn xác và nhận tư vấn chuyên sâu từ đội ngũ chuyên gia.