Luật Hôn nhân và gia đình 2014: Tổng hợp quy định hiện hành và hướng dẫn áp dụng

Luật hôn nhân gia đình hiện hành đang được áp dụng tại Việt Nam là Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2015. Đạo luật này bao gồm 9 chương và 133 điều, quy định trực tiếp về chế độ hôn nhân, tiêu chuẩn kết hôn, quan hệ vợ chồng, quan hệ cha mẹ và con, nghĩa vụ cấp dưỡng cùng trình tự giải quyết ly hôn. Nắm rõ các quy định trong văn bản pháp lý này giúp công dân chủ động bảo vệ quyền lợi nhân thân, tài sản hợp pháp và phòng ngừa rủi ro tranh chấp dân sự.

Luật hôn nhân và gia đình hiện hành đang áp dụng là văn bản nào?

Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 (số hiệu 52/2014/QH13) là văn bản pháp lý chính thức có giá trị hiệu lực cao nhất đang điều chỉnh các quan hệ hôn nhân tại Việt Nam. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII đã thông qua đạo luật này vào ngày 19/06/2014 và chính thức áp dụng trên toàn quốc từ ngày 01/01/2015 để thay thế cho văn bản cũ ban hành năm 2000.

Tính đến năm 2026, Quốc hội chưa ban hành đạo luật mới thay thế cho Luật số 52/2014/QH13. Khi người dân tìm kiếm thông tin về luật hôn nhân gia đình mới, các quy định thực tế sẽ được dẫn chiếu từ đạo luật năm 2014 kết hợp cùng hệ thống nghị định hướng dẫn thi hành của Chính phủ, Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Cấu trúc của đạo luật bao gồm 9 chương và 133 điều khoản, giải quyết toàn diện vòng đời pháp lý của một gia đình từ thời điểm xác lập quan hệ hôn nhân cho đến khi chấm dứt hôn nhân và thực hiện nghĩa vụ sau ly hôn.

Các nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình tại Việt Nam

Chế độ hôn nhân và gia đình tại Việt Nam được xây dựng trên 5 nguyên tắc cốt lõi quy định tại Điều 2 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nhằm bảo vệ quyền con người và sự bình đẳng giới. Mọi quyết định của cơ quan nhà nước, Tòa án nhân dân và hành vi của các thành viên trong gia đình đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các định hướng nền tảng này.

Các nguyên tắc pháp lý điều chỉnh chế độ hôn nhân được sắp xếp theo thứ tự ưu tiên áp dụng dưới đây:

• Xác lập hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng: Nam và nữ kết hôn hoàn toàn dựa trên ý chí tự do, không phân biệt dân tộc, tôn giáo hay quốc tịch, đồng thời ngang nhau về mọi quyền lợi và trách nhiệm.
• Bảo vệ quyền lợi của bà mẹ, trẻ em và người cao tuổi: Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm hỗ trợ phụ nữ thực hiện chức năng làm mẹ, bảo đảm trẻ em phát triển toàn diện và chăm sóc người già yếu.
• Xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc: Các thành viên có nghĩa vụ tôn trọng, quan tâm, chăm sóc và giúp đỡ lẫn nhau trong đời sống vật chất lẫn tinh thần.
• Kế thừa và phát huy truyền thống văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc Việt Nam: Pháp luật khuyến khích giữ gìn phong tục tập quán tốt đẹp về gia đình nhưng kiên quyết xóa bỏ các hủ tục lạcậu như tảo hôn hay cưỡng ép kết hôn.
• Bảo hộ hôn nhân hợp pháp thông qua đăng ký tại cơ quan nhà nước: Nhà nước chỉ công nhận giá trị pháp lý đối với các cuộc hôn nhân đã hoàn tất thủ tục đăng ký và được cấp Giấy chứng nhận kết hôn theo quy định của Luật Hộ tịch 2014.

Quy định về điều kiện kết hôn và các hành vi bị nghiêm cấm theo luật hiện hành

Nam và nữ muốn xác lập quan hệ vợ chồng hợp pháp phải đáp ứng đủ 4 điều kiện kết hôn tại Điều 8 và không vi phạm 9 nhóm hành vi bị cấm tại Điều 5 Luật số 52/2014/QH13. Việc tuân thủ đúng các tiêu chuẩn này là cơ sở để Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Ủy ban nhân dân cấp huyện cấp Giấy chứng nhận kết hôn, tránh trường hợp hôn nhân bị Tòa án tuyên hủy do vi phạm điều kiện pháp luật.

Hai khía cạnh pháp lý quan trọng nhất khi xác lập hôn nhân bao gồm tiêu chuẩn về chủ thể kết hôn và ranh giới các hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Bạn có thể đối chiếu trường hợp cụ thể của mình qua các quy định chi tiết ngay dưới đây.

Điều kiện kết hôn hợp pháp đối với nam và nữ

Điều kiện kết hôn hợp pháp yêu cầu nam từ đủ 20 tuổi trở lên và nữ từ đủ 18 tuổi trở lên, đi kèm sự tự nguyện hoàn toàn của cả hai bên và năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Công dân cần nắm vững các quy định trong luật kết hôn để chuẩn bị đầy đủ Tờ khai đăng ký kết hôn, Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân và căn cước công dân khi làm thủ tục hành chính tại cơ quan hộ tịch.

Pháp luật tính tuổi kết hôn dựa trên ngày, tháng, năm sinh chính xác ghi trên giấy khai sinh hoặc thẻ căn cước. Bạn chỉ đủ điều kiện đăng ký kết hôn nếu đã bước qua ngày sinh nhật lần thứ 20 đối với nam hoặc lần thứ 18 đối với nữ, đồng thời không mắc các bệnh tâm thần khiến bản thân mất khả năng nhận thức và làm chủ hành vi.

Nhà nước Việt Nam hiện hành không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính tại khoản 2 Điều 8. Tuy nhiên, pháp luật đã bãi bỏ quy định cấm kết hôn đồng giới và không xử phạt hành chính đối với việc chung sống như vợ chồng của các cặp đôi cùng giới tính.

Các hành vi bị nghiêm cấm để bảo vệ chế độ hôn nhân

Khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 liệt kê 9 nhóm hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối nhằm duy trì trật tự xã hội và bảo vệ sự bền vững của gia đình. Người thực hiện các hành vi này có thể bị xử phạt vi phạm hành chính từ 3.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng theo Nghị định 82/2020/NĐ-CP hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Danh sách các hành vi vi phạm pháp luật hôn nhân phổ biến nhất bao gồm:

• Kết hôn giả tạo và ly hôn giả tạo: Lợi dụng việc đăng ký kết hôn hoặc ly hôn để xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú, nhập quốc tịch Việt Nam, quốc tịch nước ngoài hoặc để trốn tránh nghĩa vụ tài sản với người thứ ba.
• Tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn và cản trở kết hôn: Tổ chức lấy vợ, lấy chồng khi một hoặc cả hai bên chưa đủ tuổi, dùng vũ lực, đe dọa tinh thần hoặc yêu sách của cải để ép buộc hoặc ngăn cản việc kết hôn tự nguyện.
• Vi phạm chế độ một vợ một chồng: Người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; hoặc người chưa có vợ, chưa có chồng mà cố tình chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ là đang có gia đình.
• Kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người có quan hệ huyết thống gần: Nghiêm cấm xác lập hôn nhân giữa những người cùng dòng máu về trực hệ, giữa những người có họ trong phạm vi ba đời, giữa cha mẹ nuôi với con nuôi, hoặc giữa cha chồng với con dâu, mẹ vợ với con rể.
• Thực hiện sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản vì mục đích thương mại: Nghiêm cấm hành vi mang thai hộ để trục lợi tài chính, lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức hoặc sinh sản vô tính.

Đối với hành vi ngoại tình dẫn đến việc làm cho quan hệ hôn nhân của một hoặc hai bên dẫn đến ly hôn, người vi phạm có thể bị phạt tù từ 03 tháng đến 03 năm theo Điều 182 Bộ luật Hình sự 2015. Bạn nên tham khảo chi tiết luật hôn nhân gia đình mới nhất về ngoại tình để biết cách thu thập bằng chứng hợp lệ và yêu cầu cơ quan chức năng xử lý đúng thẩm quyền.

Quan hệ vợ chồng về nhân thân và chế độ tài sản trong thời kỳ hôn nhân

Quan hệ vợ chồng phát sinh ngay từ thời điểm đăng ký kết hôn hợp pháp, bao gồm hai trụ cột chính là quyền nhân thân và chế độ tài sản chung hoặc tài sản riêng. Luật số 52/2014/QH13 trao quyền tự quyết cao hơn cho hai vợ chồng trong việc lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận bằng văn bản hoặc áp dụng chế độ tài sản theo luật định.

Hiểu rõ ranh giới giữa quyền nhân thân và cơ chế quản lý tài sản giúp vợ chồng chủ động trong các giao dịch mua bán nhà đất, vay vốn ngân hàng và góp vốn kinh doanh. Hai nội dung dưới đây phân tích chi tiết quyền hạn và trách nhiệm của mỗi bên trong suốt thời kỳ hôn nhân.

Quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ và chồng

Vợ và chồng bình đẳng với nhau về mọi mặt trong gia đình, có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm và tạo điều kiện cho nhau phát triển nghề nghiệp theo Điều 17 và Điều 19 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Nền tảng pháp lý về quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đòi hỏi hai bên phải cùng nhau bàn bạc, thống nhất các vấn đề trọng đại như lựa chọn nơi cư trú, phương pháp giáo dục con cái và đại diện cho nhau trong các giao dịch dân sự.

Vợ chồng có nghĩa vụ sống chung với nhau, trừ trường hợp hai bên có thỏa thuận khác hoặc do yêu cầu của nghề nghiệp, công tác, học tập phải ở riêng. Mỗi bên đều được pháp luật bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, quyền học tập nâng cao trình độ văn hóa, chuyên môn và tham gia các hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội hợp pháp.

Nguyên tắc xác định tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng

Pháp luật công nhận hai hình thức quản lý tài sản vợ chồng là chế độ tài sản theo thỏa thuận (lập trước khi kết hôn) và chế độ tài sản theo luật định tại Điều 28 Luật số 52/2014/QH13. Trong thực tế, hơn 95% các cặp đôi tại Việt Nam không lập văn bản thỏa thuận tài sản trước đám cưới nên mặc nhiên được áp dụng chế độ tài sản theo luật định từ Điều 33 đến Điều 46.

Theo quy định tại Điều 33, nguồn hình thành tài sản chung của vợ chồng bao gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và các khoản thu nhập hợp pháp khác như tiền thưởng, tiền trúng thưởng xổ số trong thời kỳ hôn nhân. Tài sản mà vợ chồng được tặng cho chung, được thừa kế chung hoặc tài sản mà hai bên thỏa thuận nhập vào khối tài sản chung cũng thuộc quyền sở hữu hợp nhất của cả hai người.

Mọi bất động sản (nhà ở, quyền sử dụng đất), xe ô tô và các tài sản có đăng ký quyền sở hữu hình thành trong thời kỳ hôn nhân đều phải ghi tên của cả hai vợ chồng trên giấy chứng nhận. Tài sản đang có tranh chấp sẽ mặc nhiên được coi là tài sản chung bên tuyên bố đó là tài sản riêng không đưa ra được giấy tờ, chứng cứ hợp pháp để chứng minh nguồn gốc hình thành riêng biệt.

Tài sản riêng của vợ hoặc chồng theo Điều 43 bao gồm 3 nhóm chính: tài sản mà mỗi người có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng hoặc được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân, và các tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu hoặc đồ dùng hành nghề riêng biệt. Chủ sở hữu tài sản riêng có toàn quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản đó mà không cần xin chữ ký đồng ý của người phối ngẫu.

Quy định pháp luật về quan hệ giữa cha mẹ và con cùng nghĩa vụ cấp dưỡng

Quan hệ giữa cha mẹ và con phát sinh dựa trên sự kiện sinh đẻ (huyết thống) hoặc sự kiện nhận nuôi con nuôi hợp pháp, hoàn toàn độc lập với tình trạng hôn nhân của cha mẹ theo Điều 68 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Con sinh ra trong giá thú hay ngoài giá thú đều có quyền lợi, địa vị pháp lý và hưởng sự bảo hộ ngang nhau trước pháp luật.

Bên cạnh trách nhiệm nuôi dạy trực tiếp, pháp luật còn thiết lập cơ chế cấp dưỡng bắt buộc nhằm bảo đảm nguồn tài chính duy trì đời sống cho con chưa thành niên hoặc cha mẹ già yếu không còn khả năng lao động. Dưới đây là các quy định cụ thể điều chỉnh hai mối quan hệ pháp lý này.

Quyền và nghĩa vụ cốt lõi giữa cha mẹ và con cái

Cha mẹ có quyền và nghĩa vụ thương yêu, trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự theo Điều 69 Luật số 52/2014/QH13. Cha mẹ không được phân biệt đối xử giữa các con dựa trên giới tính, con đẻ hay con nuôi, cũng không được lạm dụng sức lao động của con chưa thành niên hoặc xúi giục con làm việc trái pháp luật.

Ở chiều ngược lại, Điều 70 và Điều 71 quy định con cái có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo và phụng dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ ốm đau, già yếu hoặc khuyết tật. Con từ đủ 15 tuổi trở lên còn sống chung với cha mẹ có thể tự tạo lập tài sản riêng nhưng phải có nghĩa vụ chăm lo đời sống chung của gia đình và đóng góp vào nhu cầu thiết yếu của hộ gia đình nếu có thu nhập.

Trong trường hợp cha mẹ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng, xâm phạm thân thể, nhân phẩm của con hoặc phá tán tài sản của con, Tòa án nhân dân có quyền ra phán quyết hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên trong thời hạn từ 01 năm đến 05 năm theo Điều 85.

Quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên trong gia đình

Nghĩa vụ cấp dưỡng là việc một người phải đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình nhưng có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng theo Chương VII (từ Điều 107 đến Điều 120). Nghĩa vụ pháp lý này không thể thay thế bằng nghĩa vụ khác và không thể chuyển giao cho người thứ ba thực hiện thay.

Mức cấp dưỡng không cố định bằng một con số cứng nhắc trong luật mà do hai bên tự thỏa thuận dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng. Tòa án thường ấn định mức cấp dưỡng nuôi con tối thiểu bằng 0.5 lần mức lương tối thiểu vùng hoặc từ 15% đến 30% tổng thu nhập hàng tháng của người không trực tiếp nuôi con theo hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nếu các bên không tự đạt được thỏa thuận.

Các phương thức thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng bao gồm cấp dưỡng định kỳ hàng tháng, hàng quý, hàng năm hoặc cấp dưỡng một lần duy nhất. Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con sẽ chấm dứt khi người con đã thành niên (đủ 18 tuổi) và có khả năng lao động tự nuôi sống bản thân, hoặc khi người được cấp dưỡng đã được người khác nhận làm con nuôi hợp pháp.

Quy định về chấm dứt hôn nhân và giải quyết quyền lợi khi ly hôn

Hôn nhân chấm dứt về mặt pháp lý khi có bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực của Tòa án nhân dân hoặc khi vợ, chồng chết (bao gồm cả trường hợp bị Tòa án tuyên bố là đã chết) theo Chương IV Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Quá trình giải quyết ly hôn tại Tòa án luôn giải quyết đồng thời 3 vấn đề cốt lõi: chấm dứt quan hệ nhân thân vợ chồng, phân định quyền nuôi con và phân chia tài sản chung.

Việc nắm rõ quy trình tố tụng và tiêu chí xét xử của Tòa án giúp các bên rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ và bảo vệ tối đa quyền lợi chính đáng. Hai mục nhỏ dưới đây phân tích chi tiết điều kiện khởi kiện ly hôn và nguyên tắc phân xử của Thẩm phán.

Quyền yêu cầu giải quyết ly hôn thuận tình và ly hôn đơn phương

Vợ, chồng hoặc cả hai người đều có quyền yêu cầu Tòa án nhân dân giải quyết ly hôn dưới hai hình thức là thuận tình ly hôn (Điều 55) hoặc ly hôn theo yêu cầu của một bên (Điều 56). Để chuẩn bị đúng mẫu đơn, nộp tạm ứng án phí dân sự sơ thẩm (300.000 đồng đối với vụ việc không có giá ngạch) và tuân thủ thời hạn từ 02 tháng đến 06 tháng theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bạn cần tìm hiểu kỹ quy trình thủ tục ly hôn tại Tòa án có thẩm quyền.

Tòa án sẽ công nhận thuận tình ly hôn khi cả hai vợ chồng cùng tự nguyện ký vào đơn yêu cầu và đã thỏa thuận được toàn bộ vấn đề về việc chia tài sản, việc trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con trên cơ sở bảo đảm quyền lợi chính đáng của vợ và con.

Đối với trường hợp ly hôn đơn phương, Tòa án chỉ chấp nhận giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ chứng minh vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được. Tuy nhiên, khoản 3 Điều 51 quy định người chồng không có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn đơn phương trong trường hợp người vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi (quy định hạn chế này không áp dụng nếu người vợ là người chủ động nộp đơn xin ly hôn).

Nguyên tắc phân chia tài sản và giành quyền trực tiếp nuôi con

Nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn là chia đôi khối tài sản chung nhưng có tính đến 4 yếu tố điều chỉnh quy định tại khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Khi Tòa án trực tiếp phân xử tài sản do hai bên không thỏa thuận được, Thẩm phán sẽ căn cứ vào hoàn cảnh của gia đình, công sức đóng góp của mỗi bên vào việc tạo lập tài sản, việc bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất kinh doanh và yếu tố lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng (như ngoại tình, bạo lực gia đình, phá tán tài sản). Công việc nội trợ, chăm sóc con cái tại nhà của người vợ hoặc người chồng được pháp luật tính là lao động có thu nhập tương đương với người đi làm tạo ra tài chính bên ngoài.

Về vấn đề con cái, Điều 81 quy định nguyên tắc giao con cho một bên trực tiếp nuôi dưỡng dựa trên quyền lợi về mọi mặt của đứa trẻ (điều kiện kinh tế, nơi ở ổn định, thời gian chăm sóc và môi trường đạo đức). Các mốc độ tuổi pháp lý quyết định việc phân định quyền nuôi con khi ly hôn được áp dụng cụ thể như sau:

• Đối với con dưới 36 tháng tuổi: Pháp luật ưu tiên giao trực tiếp cho người mẹ nuôi dưỡng, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.
• Đối với con từ đủ 36 tháng tuổi đến dưới 07 tuổi: Cha và mẹ có quyền ngang nhau trong việc chứng minh điều kiện kinh tế, thu nhập thực tế và quỹ thời gian dành cho con để thuyết phục Hội đồng xét xử giao quyền nuôi dưỡng.
• Đối với con từ đủ 07 tuổi trở lên: Ngoài việc xem xét điều kiện thực tế của cha và mẹ, Tòa án bắt buộc phải lấy ý kiến và xem xét nguyện vọng của người con muốn sống cùng ai trước khi ra phán quyết cuối cùng.

Điểm mới của luật hôn nhân và gia đình năm 2014 so với luật năm 2000

Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 có 5 sự thay đổi mang tính bước ngoặt nhằm khắc phục những bất cập trong thực tiễn xét xử và tiệm cận với các điều ước quốc tế về quyền con người. Khi đặt lên bàn cân đối chiếu với luật hôn nhân gia đình 2000 (Luật số 22/2000/QH10), đạo luật hiện hành đã mở rộng đáng kể quyền tự định đoạt của công dân trong cả quan hệ nhân thân lẫn tài sản.

Những điểm sửa đổi, bổ sung quan trọng nhất đang được áp dụng bao gồm:

• Tăng độ tuổi kết hôn của nam và thay đổi cách tính tuổi: Luật năm 2014 quy định nam từ đủ 20 tuổi và nữ từ đủ 18 tuổi mới được kết hôn (tính tròn tuổi theo ngày sinh), thay vì cách tính bước sang tuổi 20 và tuổi 18 như quy định cũ năm 2000.
• Cho phép mang thai hộ vì mục đích nhân đạo: Bổ sung chế định cho phép các cặp vợ chồng vô sinh, hiếm muộn nhờ người thân thích cùng hàng của bên vợ hoặc bên chồng mang thai hộ trên cơ sở tự nguyện, có xác nhận của cơ sở y tế đủ thẩm quyền.
• Bổ sung chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận: Lần đầu tiên pháp luật Việt Nam cho phép nam nữ lập văn bản công chứng thỏa thuận về việc xác định tài sản chung, tài sản riêng trước khi đăng ký kết hôn thay vì chỉ áp dụng duy nhất chế độ tài sản pháp định.
• Hạ độ tuổi lấy ý kiến nguyện vọng của con khi cha mẹ ly hôn: Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên khi giải quyết quyền nuôi con, giảm 02 tuổi so với mốc từ đủ 09 tuổi trở lên trong đạo luật năm 2000 để phù hợp với sự phát triển tâm sinh lý sớm của trẻ em hiện đại.
• Bãi bỏ quy định cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính: Luật năm 2014 chuyển từ quy định “Cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính” sang quy định “Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính”, từ đó chấm dứt việc can thiệp hành chính đối với các lễ cưới đồng giới.

Danh mục nghị định hướng dẫn và văn bản hợp nhất luật hôn nhân gia đình

Hệ thống pháp luật hôn nhân gia đình được vận hành đồng bộ thông qua Luật số 52/2014/QH13 cùng các nghị định của Chính phủ và nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Để tra cứu chính xác các quy định chi tiết về thủ tục hành chính, yếu tố nước ngoài, kỹ thuật mang thai hộ và án lệ xét xử, người dân cần kết hợp đọc đạo luật gốc cùng các văn bản dưới luật.

Bảng dưới đây tổng hợp các văn bản hợp nhất và văn bản hướng dẫn quan trọng nhất đang có hiệu lực thi hành tính đến năm 2026:

Cơ quan có thẩm quyền giải quyết các vấn đề về hôn nhân và gia đình

Thẩm quyền giải quyết các thủ tục và tranh chấp về hôn nhân gia đình được phân định rõ ràng giữa Ủy ban nhân dân và Tòa án nhân dân tùy thuộc vào bản chất hành chính hay tố tụng của vụ việc. Việc xác định đúng cơ quan tiếp nhận hồ sơ ngay từ đầu giúp công dân tránh tình trạng bị trả lại đơn hoặc kéo dài thời gian xử lý.

Thẩm quyền của các cơ quan nhà nước theo Luật Hộ tịch 2014 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 được phân chia cụ thể như sau:

• Ủy ban nhân dân cấp xã (phường, thị trấn): Có thẩm quyền thực hiện đăng ký kết hôn, cấp Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân và đăng ký nhận cha, mẹ, con đối với các công dân Việt Nam cư trú ở trong nước.
• Ủy ban nhân dân cấp huyện (quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh): Có thẩm quyền đăng ký kết hôn, nhận cha, mẹ, con và ghi chú ly hôn đối với các trường hợp có yếu tố nước ngoài (kết hôn với người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc giữa công dân Việt Nam cư trú tại khu vực biên giới với công dân nước láng giềng).
• Tòa án nhân dân cấp huyện: Có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm các yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, các vụ án ly hôn đơn phương, tranh chấp về nuôi con, chia tài sản khi ly hôn, thay đổi người trực tiếp nuôi con và yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật giữa các đương sự cư trú trong nước.
• Tòa án nhân dân cấp tỉnh (thành phố trực thuộc trung ương): Có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm các vụ án ly hôn, tranh chấp tài sản, quyền nuôi con có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, hoặc cần phải ủy thác tư pháp cho cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài.

Trong trường hợp vụ án có tình tiết phức tạp như tài sản chung là cổ phần doanh nghiệp, bất động sản đang thế chấp ngân hàng hoặc người phối ngẫu cố tình giấu địa chỉ cư trú để trốn tránh ra tòa, việc tự mình thực hiện tố tụng sẽ gặp nhiều rào cản pháp lý. Lúc này, bạn nên chủ động liên hệ với luật sư hôn nhân gia đình để được tư vấn chiến lược bảo vệ tài sản, đại diện thu thập chứng cứ và tham gia tranh tụng trực tiếp tại Tòa án nhân dân.

Lời kết

Hệ thống quy định của luật hôn nhân gia đình số 52/2014/QH13 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành là hành lang pháp lý vững chắc bảo vệ quyền lợi nhân thân, tài sản của vợ chồng và sự phát triển toàn diện của con cái. Dù bạn đang chuẩn bị bước vào đời sống hôn nhân, cần lập thỏa thuận tài sản riêng biệt hay đang đối mặt với những rạn nứt cần giải quyết tại Tòa án, việc nắm vững các điều khoản pháp luật hiện hành luôn giúp bạn đưa ra quyết định sáng suốt và bảo toàn tối đa quyền lợi hợp pháp của mình.

Nếu bạn đang có những vướng mắc pháp lý cụ thể cần được giải đáp trực tiếp cho hồ sơ của mình, hãy truy cập ngay Luật Trực Tuyến tại địa chỉ luattructuyen.net để nhận sự hỗ trợ nhanh chóng từ đội ngũ chuyên gia pháp lý giàu kinh nghiệm. Bên cạnh đó, đừng quên theo dõi chuyên mục Hôn nhân trên website của chúng tôi để cập nhật thêm hàng trăm bài viết hướng dẫn chi tiết về mẫu đơn từ, án phí, thủ tục hộ tịch và kinh nghiệm giải quyết tranh chấp thực tế mới nhất!