Đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010

Đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho toàn bộ công dân sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau, áp dụng kể từ ngày 1/1/2028 ngay cả khi nhóm này đã trưởng thành. Kiến nghị được đại biểu chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính đưa ra tại phiên thảo luận chiều 9/11 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhằm ngăn chặn thế hệ trẻ tiếp cận và nghiện thuốc lá.

Chi tiết đề xuất cấm bán thuốc lá theo thế hệ từ năm 2028

Chính sách cấm bán thuốc lá theo thế hệ chuyển dịch phương thức quản lý từ giới hạn độ tuổi cố định sang kiểm soát trọn đời theo mốc năm sinh từ ngày 1/1/2010. Dưới đây là lộ trình áp dụng, cách thức kiểm tra thực tế và số liệu dự báo hiệu quả của đề xuất này.

Quy định áp dụng và cách thức kiểm tra thực tế

Người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau sẽ không được phép mua thuốc lá trong suốt cuộc đời, bất kể khi đã bước qua tuổi 18, 30 hay 50. Quy định hiện hành chỉ cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, chưa đủ sức ngăn chặn thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc ngay sau khi đủ tuổi trưởng thành.

Nhóm công dân sinh trước năm 2010 vẫn được quyền mua thuốc lá hợp pháp nếu đáp ứng đủ điều kiện độ tuổi theo luật định. Chính sách mới dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028, trùng với thời điểm những người sinh đầu năm 2010 vừa tròn 18 tuổi.

Cách tiếp cận này bảo toàn quyền mua hợp pháp của những người đã đủ tuổi trước ngày luật có hiệu lực. Quá trình kiểm tra tại điểm bán diễn ra thuận lợi vì người bán chỉ cần đối chiếu ngày, tháng, năm sinh trên thẻ căn cước hoặc ứng dụng định danh điện tử VNeID, thay vì phải tự tính tuổi của người mua theo từng năm.

Lý do và số liệu dự báo tác động đến năm 2045

Sự gia tăng đột biến tỷ lệ người hút thuốc mới ở nhóm tuổi từ 20 đến 24 là cơ sở thực tiễn để đại biểu kiến nghị đưa quy định cấm theo thế hệ trở lại dự thảo luật. Số liệu điều tra năm 2021 cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở nam giới từ 15 đến 19 tuổi ở mức 5,46%, nhưng tăng vọt lên 32,6% ở nhóm từ 20 đến 24 tuổi (gấp gần 6 lần).

Nếu chỉ duy trì giới hạn 18 tuổi, mỗi năm xã hội lại có thêm một nhóm thanh niên đủ điều kiện hợp pháp để mua và nghiện thuốc lá. Tỷ lệ nam giới hút thuốc đến năm 2045 vẫn được dự báo vượt mức 28% ngay cả khi cơ quan quản lý áp dụng đồng thời 3 biện pháp: tăng thuế theo lộ trình, cấm trưng bày sản phẩm và mở rộng môi trường không khói thuốc.

Phương án cấm thuốc lá theo thế hệ từng được Bộ Y tế đưa vào tờ trình hồi tháng 5 nhưng sau đó đã rút khỏi dự thảo. Đại biểu đoàn Gia Lai nhấn mạnh Quốc hội cần quyết định chính sách này ngay hôm nay để bảo vệ thanh thiếu niên, tránh nghịch lý vừa đưa các em ra sân tập thể thao vừa để các em bước vào tuổi 18 với điếu thuốc trên tay. Theo mô hình dự báo được ông Lê Hoàng Anh viện dẫn, việc áp dụng lệnh cấm theo thế hệ mang lại các kết quả định lượng rõ rệt vào năm 2045:

• Giảm hơn 3 triệu nam giới Việt Nam rơi vào tình trạng nghiện thuốc lá trong dài hạn.
• Kéo giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống mức 21%, đạt mục tiêu sớm hơn 22 năm so với kịch bản giữ nguyên quy định hiện hành.
• Cắt giảm 1,7 triệu người hút thuốc ngay cả khi mức độ tuân thủ quy định trong thực tế chỉ đạt mức trung bình.

Giải trình của Bộ Y tế về tính khả thi của lệnh cấm theo thế hệ

Chính phủ và Bộ Y tế thống nhất chưa đưa quy định cấm bán thuốc lá theo thế hệ vào dự thảo luật trình Quốc hội kỳ này do chưa đủ căn cứ thực tiễn để đánh giá toàn diện tác động. Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đã làm rõ các lý do pháp lý và kinh nghiệm thực thi tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Đối chiếu kinh nghiệm quốc tế

Cơ quan soạn thảo đã rà soát quá trình áp dụng chính sách tương tự tại 3 quốc gia gồm New Zealand, Maldives và Vương quốc Anh. Dưới đây là bảng tổng hợp lộ trình và thực tế triển khai tại các nước này:

Điều kiện dân số và quản lý tại Việt Nam có sự khác biệt lớn so với quốc đảo khoảng 530.000 dân như Maldives. Vì đây là chính sách mới và chưa đủ cơ sở thực tiễn, các thành viên Chính phủ đã thảo luận, bỏ phiếu và thống nhất chưa đưa vào dự thảo luật hiện tại.

Khẳng định tính minh bạch khi xây dựng luật

Bộ trưởng Đào Hồng Lan khẳng định hoàn toàn không có tình trạng doanh nghiệp thuốc lá tiếp cận thành viên Chính phủ để cài cắm lợi ích nhóm vào dự thảo luật. Yếu tố cốt lõi khi ban hành văn bản pháp luật là tính khả thi trong thực tế, bởi ngay cả quy định cấm bán và sử dụng thuốc lá cho người dưới 18 tuổi hiện nay vẫn đòi hỏi thêm nhiều nỗ lực từ các cơ quan chức năng mới đạt được mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Đề xuất siết chặt nguồn cung từ sản xuất đến nguyên liệu thuốc lá

Bên cạnh giải pháp hạn chế người mua theo độ tuổi, đại biểu Lê Hoàng Anh kiến nghị kiểm soát chặt chẽ nguồn cung thông qua việc cấm toàn bộ dung dịch hóa hơi và giới hạn sản lượng thuốc lá truyền thống hàng năm. Các biện pháp này nhằm xử lý triệt để lỗ hổng pháp lý đối với thuốc lá thế hệ mới và giảm gánh nặng kinh tế cho xã hội.

Quản lý thuốc lá điện tử theo công năng sử dụng

Dự thảo luật hiện tại cấm các chất và nguyên liệu thay thế nicotine nhưng chưa xác định rõ phạm vi điều chỉnh. Thực tế, thành phần dung dịch thuốc lá điện tử biến đổi liên tục, gây khó khăn cho lực lượng chức năng khi xử lý các sản phẩm không chứa nicotine hoặc dán nhãn “0% nicotine”.

Từ vụ việc công an triệt phá đường dây buôn bán “pod” pha chất cấm etomidate và ketamine tại TP HCM vào giữa năm 2026 với hơn 100 bị can, đại biểu đề xuất chuyển sang cấm theo công năng sử dụng. Mọi loại dung dịch dùng cho thiết bị hóa hơi hoặc làm nóng để con người hít vào cơ thể đều phải thuộc diện cấm tuyệt đối, bất kể sản phẩm đó có chứa nicotine hay không.

Giới hạn trần sản lượng thuốc lá truyền thống

Đối với mặt hàng thuốc lá điếu truyền thống, luật cần bổ sung nguyên tắc tổng sản lượng được phép sản xuất mỗi năm không được vượt quá mức của năm liền trước để thu hẹp nguồn cung. Số liệu thống kê năm 2022 chỉ ra thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra lên tới 108.700 tỷ đồng (tương đương 1,14% GDP), cao gấp khoảng 6 lần mức nộp ngân sách bình quân của toàn ngành.

Với tỷ lệ ngân sách thu về 1 đồng nhưng xã hội phải chi trả tới 6 đồng để khắc phục hậu quả, việc đưa nguyên tắc giảm sản lượng vào luật là giải pháp trực tiếp để cắt giảm gánh nặng kinh tế quốc gia. Theo chương trình kỳ họp, Quốc hội sẽ tiến hành biểu quyết thông qua dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vào ngày 21/11.

Kết luận

Đề xuất cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho người sinh từ năm 2010 và siết chặt nguồn cung nguyên liệu thể hiện quyết tâm bảo vệ sức khỏe thế hệ trẻ trước những hệ lụy lâu dài của khói thuốc. Dù phương án cấm theo thế hệ cần thêm thời gian để Chính phủ đánh giá tính khả thi, các kiến nghị về kiểm soát dung dịch hóa hơi và khống chế sản lượng sản xuất vẫn là cơ sở quan trọng để hoàn thiện khung pháp lý trước ngày Quốc hội biểu quyết 21/11.

Để tra cứu thêm các quy định pháp luật hiện hành và văn bản dự thảo mới nhất, bạn có thể truy cập trang chủ Luật Trực Tuyến hoặc theo dõi chuyên mục Tin tức nhằm cập nhật nhanh chóng các biến động pháp lý trong nước và quốc tế.